Правілы Го

Інвентар і мэта гульні

Камяні ў го — гэта чорныя і белыя дыскі ў форме лінзы. Дошка для го можа быць плоскай настольнай або больш традыцыйнай падлогавай дошкай на ножках (гобан). У любым выпадку яна ўяўляе сабой сетку з 19 × 19 ліній, а камяні ставяцца на перасячэнні гэтых ліній. Для кароткіх партый і пачаткоўцаў звычайна выкарыстоўваюцца дошкі 13 × 13 і 9 × 9.

Го — гульня на захоп тэрыторыі, і галоўная мэта — акружыць як мага большую тэрыторыю. Пры гэтым можна захопліваць камяні суперніка, а перамагае гулец, які напрыканцы мае найбольшую колькасць тэрыторыі і захопленых камянёў.

Асноўныя паняцці

Найважнейшыя тэрміны, якія трэба разумець, — «група» і «свабода».

Група камянёў — гэта любая сукупнасць камянёў аднаго колеру, злучаных па гарызанталі або вертыкалі. Так, тры камяні запар на адной лініі ўтвараюць групу, бо кожны камень датыкаецца па гарызанталі або вертыкалі прынамсі да аднаго іншага каменя. Аднак два камяні, якія датыкаюцца толькі па дыяганалі, ніяк не злучаныя і ўтвараюць дзве асобныя групы па адным камені. Калі дадаць трэці камень так, каб ён датыкаўся да абодвух, утворыцца група з трох камянёў. Групы могуць быць вельмі вялікімі і складанымі, але прынцып застаецца тым жа: калі камень стаіць побач з іншым каменем па гарызанталі або вертыкалі, абодва належаць да адной групы.

Любая пустая кропка, якая прымыкае да групы камянёў па гарызанталі або вертыкалі, называецца свабодай гэтай групы. Таму адзін камень у цэнтры дошкі мае 4 свабоды — па адной у кожным з чатырох кірункаў. Група з 3 камянёў, размешчаных у рад на краі дошкі, мае 5 свабод: па адной з кожнага канца і 3 у бок цэнтра дошкі. Адзін камень у куце дошкі мае толькі 2 свабоды. А група з 8 камянёў, складзеных у квадрат, мае 13 свабод: 12 па-за квадратам і 1 у цэнтры.

Кожны камень суперніка, пастаўлены побач з групай, памяншае колькасць яе свабод на 1. Так, у аднаго каменя, вакол якога з поўначы, поўдня і ўсходу стаяць камяні суперніка, застаецца толькі 1 свабода.

Правілы го

Го не толькі прыемнае для вока — сама гульня таксама выдатна спалучае эстэтыку і прастату. Па сутнасці, у ёй ёсць усяго 3 правілы:

• Пачынаючы з чорных, гульцы па чарзе ставяць на дошку па адным камені.
• Калі пастаўлены камень пазбаўляе групу камянёў суперніка ўсіх свабод, гэтая група захопліваецца.
• Нельга паставіць камень так, каб паўтарылася папярэдняя пазіцыя.

Такім чынам, адзін камень захопліваецца, калі супернік ставіць чатыры камяні на чатырох суседніх па гарызанталі і вертыкалі пунктах вакол яго. А група з 2 камянёў на краі дошкі захопліваецца 4 камянямі праціўніка.

Вочы — ключ да го

Важна зразумець, што групу з 8 камянёў, складзеных у квадрат, цяжка захапіць: калі супернік паставіць камень у цэнтры групы, у большасці выпадкаў гэты камень адразу ж будзе захоплены камянямі вакол. Таму звычайна ніхто не робіць такога ходу.

Незанятая кропка ў цэнтры групы — прыклад «вока». Вока — гэта любая пустая кропка, акружаная па гарызанталі і вертыкалі камянямі аднаго колеру; такое вока заўсёды цяжка захапіць суперніку. Аднак вочы не з'яўляюцца абсалютна недасяжнымі: групу з 8 камянёў можна захапіць, калі спачатку заняць 12 навакольных пунктаў. Пасля гэтага група з 8 камянёў становіцца ўразлівай: калі яе ўладальнік паставіць камень у цэнтр, група з 9 камянёў адразу ж будзе захоплена, бо ў яе не застанецца свабод. І толькі ў гэтай сітуацыі супернік мае права паставіць камень у цэнтр: так ён ліквідуе апошнюю свабоду групы і захоплівае яе. Пастаўлены камень застанецца акружаным 4 свабодамі.

Адсюль вынікае галоўны прынцып абароны ў го: любая група з двума вачыма ў бяспецы і ніколі не можа быць захоплена. Гэта лёгка зразумець: каб захапіць групу, трэба ліквідаваць усе яе свабоды, а значыць, заняць абодва вочы. Але камень, пастаўлены ў любое з вачэй, адразу ж будзе захоплены, таму заняць абодва вочы немагчыма. Што і трэба было даказаць.

Такім чынам, вочы вельмі карысныя, а група з двума вачыма непаражальная.

Іншыя тэрміны

«Ко» — гэта лакальная сітуацыя, у якой пазіцыя можа паўтарацца бясконца. Звычайна гэта простая сітуацыя: адзін гулец захоплівае камень, а другі можа паставіць камень на месца толькі што захопленага і ў адказ захапіць першы камень. Аднак згодна з трэцім правілам нельга адразу ж паставіць камень так, каб вярнуць пазіцыю ў ранейшы стан. Перад гэтым трэба зрабіць ход у іншым месцы, інакш агульная пазіцыя на дошцы паўторыцца.

«Сэкі» — яшчэ адна лакальная сітуацыя. Гэты тэрмін абазначае вобласць, у якую ні адзін гулец не адважваецца гуляць, бо гэта дазволіла б суперніку захапіць тэрыторыю або камяні.

Мець «сэнтэ» — значыць мець магчымасць зрабіць ход, які прымусіць суперніка адказаць. Калі гулец з сэнтэ робіць такі ход, а супернік замест чаканага адказу робіць іншы ход з яшчэ большай пагрозай, кажуць, што супернік «перахапіў сэнтэ».

Любая група камянёў, якой пагражае непасрэдны захоп, гэта значыць якая мае толькі адну свабоду, называецца «атары».

Пункт «дамэ» — гэта пусты пункт паміж тэрыторыямі. Дамэ не дае перавагі ніводнаму гульцу. Такія пункты пакідаюць пустымі да канца гульні, а пры падліку ачкоў не ўлічваюць.

Пачатак гульні

У го выкарыстоўваецца простая і эфектыўная сістэма форы. Слабейшы гулец заўсёды гуляе чорнымі і перад пачаткам партыі расстаўляе на дошцы пэўную колькасць камянёў у адпаведнасці з памерам форы. На дошцы ёсць дзевяць вылучаных перасячэнняў, размешчаных у форме квадрата, — так званыя пункты «зорка». Неабходную колькасць камянёў расстаўляюць на пунктах-зорах наступным чынам:

• Фора ў 1 камень — на адным кутнім пункце-зоры
• Фора ў 2 камяні — на процілеглых кутніх пунктах-зорах
• Фора ў 3 і 4 камяні — на 3 або 4 кутніх пунктах-зорах
• Фора ў 5 камянёў — 4 кутнія і 1 бакавы пункт-зора
• Фора ў 6 камянёў — 4 кутнія і 2 процілеглыя бакавыя пункты-зоры
• Фора ў 7 і 8 камянёў — 4 кутнія і 3 або 4 бакавыя пункты-зоры
• Фора ў 9 камянёў — усе 9 пунктаў-зорак

Пачатак партыі ў го вельмі важны і надзвычай складаны. Гульцы імкнуцца ставіць камяні дастаткова далёка адзін ад аднаго, каб закласці аснову для акружэння тэрыторый, але досыць блізка, каб пры нападзе злучыць іх у групы. Першыя камяні звычайна ставяць каля кутоў: гэта найлепшыя месцы для захопу тэрыторыі, бо іх трэба акружыць толькі з двух бакоў. Моцныя гульцы спачатку размяшчаюць камяні на першы погляд выпадкова, але насамрэч заяўляюць свае правы на пэўныя ўчасткі. Пасля гэтага пачатковага этапу ў спрэчных зонах пачынаюцца лакальныя сутычкі і буйныя бітвы. Гульцы павінны ўмець разумець і вырашаць усе дробныя канфлікты, не губляючы з-пад увагі агульную карціну барацьбы.

Завяршэнне гульні

Урэшце гульцы пагаджаюцца, што больш нельга рабіць хады: уся тэрыторыя ўжо занятая, а ўсе лакальныя бітвы завершаныя. Гульня працягваецца, пакуль абодва гульцы не пагодзяцца з гэтым. Пасля гэтага вызначаюць пераможцу і розніцу ў ачках.

Звычайна гэта робяць, параўноўваючы суму ачкоў тэрыторыі з колькасцю захопленых палонных камянёў. Самі выніковыя сумы не так важныя — улічваецца розніца паміж імі. Для спрашчэння падліку прынята дзейнічаць наступным чынам:

• Спачатку запаўняюць усе пункты дамэ: гульцы па чарзе ставяць камяні ў гэтыя нейтральныя зоны, пакуль усе яны не будуць запоўненыя. Звычайна гэта лічыцца апошнімі хадамі партыі — гульня завяршаецца толькі пасля запаўнення ўсіх пунктаў дамэ.
• Любыя мёртвыя камяні (камені на тэрыторыі праціўніка) лічацца палоннымі, таму цяпер іх здымаюць з дошкі і дадаюць да стосу камянёў, захопленых кожным гульцом.
• Каб спрасціць падлік, далей кожны чорны палонны камень вяртаюць на дошку на чорнай тэрыторыі, а белыя палонныя камяні размяшчаюць на белай тэрыторыі. Логіка простая: кожны палонны камень дае 1 ачко, таму пасля размяшчэння на дошцы гэтае ачко губляецца, але кампенсуецца тым, што праціўнік губляе адно ачко тэрыторыі. У выніку розніца застаецца ранейшай.
• Каб яшчэ больш спрасціць падлік, камяні на дошцы цяпер перасоўваюць так, каб тэрыторыі ўтваралі больш акуратныя фігуры. Пры гэтым гульцы сочаць, каб колькасць тэрыторыі, якой яны валодаюць, не змянілася. Так, кожны перасунуты чорны камень адкрывае адно ачко тэрыторыі, але для кампенсацыі іншае ачко чорнай тэрыторыі накрываецца. Калі магчыма, тэрыторыі пераўтвараюць у прамавугольнікі, а вялікія тэрыторыі часта перафарміроўваюць у ўчасткі, кратныя дзесяці.
• Пасля таго як дошка і палонныя камяні ўпарадкаваны такім чынам, пераможцу і розніцу ў ачках можна хутка вызначыць, падлічыўшы спрошчаныя тэрыторыі.

Паколькі агульнапрызнана, што чорныя маюць невялікую перавагу дзякуючы першаму ходу, партыі без форы часта вырашаюцца ў фармаце двух партый, у якіх гульцы па чарзе гуляюць чорнымі. Пасля завяршэння абедзвюх партый розніцу ў ачках сумуюць, каб вызначыць пераможцу.

Альтэрнатыўны спосаб ураўнаважыць гэтую перавагу, які развіўся ў сучаснасці, — даваць белым па 6,5 дадатковага ачка ў кожнай партыі.

Вярнуцца да гульні