Qo qaydaları

Avadanlıq və məqsəd

Go daşları qara və ağ rəngli, linza formasında disklərdir. Go taxtası düz masaüstü taxta və ya daha ənənəvi, ayaqları olan döşəmə taxtası (Go-ban) ola bilər. Hər iki halda taxta sadəcə 19 x 19 xətdən ibarət tor şəklindədir və daşlar xətlərin kəsişmələrinə yerləşdirilir. Daha qısa oyunlar və yeni başlayanlar üçün 13 x 13 və 9 x 9 ölçülü taxtalardan da geniş istifadə olunur.

Go ərazi ələ keçirmə oyunudur — əsas məqsəd mümkün qədər çox ərazini mühasirəyə almaqdır. Bu zaman rəqibin daşları ələ keçirilə bilər və oyunun sonunda ən çox əraziyə və ələ keçirilmiş daşa sahib olan oyunçu qalib gəlir.

Əsas anlayışlar

Anlamaq üçün ən vacib terminlər "qrup" və "azadlıq"dır.

Daşlar qrupu eyni rəngli və ortoqonal şəkildə (üfüqi və ya şaquli) birləşmiş istənilən daşlar toplusudur. Məsələn, bir xətt boyunca yan-yana düzülmüş üç daş qrup əmələ gətirir, çünki hər daş ən azı bir başqa daşın yanında ortoqonal şəkildə yerləşir. Lakin diaqonal olaraq yan-yana duran iki daş heç bir şəkildə birləşmir və buna görə də hər biri bir daşdan ibarət iki ayrı qrup sayılır. Bu iki diaqonal daşa hər ikisinin yanında olacaq üçüncü daş əlavə edilərsə, üç daşdan ibarət qrup yaranar. Qruplar çox böyük və mürəkkəb ola bilər, amma prinsip dəyişmir: bir daş digər daşın yanında ortoqonal şəkildə yerləşirsə, hər ikisi eyni qrupun hissəsidir.

Daşlar qrupuna ortoqonal olaraq bitişik olan hər boş nöqtə həmin qrupun azadlığı adlanır. Buna görə taxtanın ortasında tək duran daşın 4 azadlığı var — dörd istiqamətin hər birində bir. Taxtanın kənarında bir xətt boyunca tək duran 3 daşdan ibarət qrupun 5 azadlığı var: hər iki ucda bir və taxtanın ortasına doğru üç. Taxtanın küncündəki tək daşın cəmi 2 azadlığı olur. Özbaşına kvadrat şəklində düzülmüş 8 daşdan ibarət qrupun isə 13 azadlığı var — xaricdə 12 və ortada 1.

Rəqib tərəfindən qrupun yanına qoyulan hər daş azadlıqların sayını 1 azaldır. Beləliklə, şimalında, cənubunda və şərqində rəqib daşları olan tək daşın yalnız 1 azadlığı qalır.

Go qaydaları

Go yalnız görünüşü ilə gözəl deyil, oyunun özü də sadəliyində estetik baxımdan mükəmməldir. Əslində oyunun cəmi 3 əsas qaydası var:

• Qara başlayır və oyunçular növbə ilə taxtaya bir daş yerləşdirirlər.
• Daş oynandıqda rəqib daşlar qrupunun bütün azadlıqları tükənirsə, həmin qrup ələ keçirilir.
• Oyunçu əvvəlki mövqenin təkrar yarandığı yerə daş qoya bilməz.

Beləliklə, rəqib onu əhatə edən dörd ortoqonal nöqtəyə dörd daş qoyarsa, tək daş ələ keçirilir. Taxtanın kənarındakı 2 daşdan ibarət qrup isə 4 rəqib daşı tərəfindən ələ keçirilir.

Gözlər — Go-nun əsas anlayışı

Anlamaq vacibdir ki, kvadrat şəklində düzülmüş 8 daşdan ibarət qrupu ələ keçirmək çətindir. Çünki rəqib qrupun ortasına daş qoyarsa, əksər hallarda həmin daş ətrafdakı qrup tərəfindən dərhal ələ keçirilir. Buna görə də heç bir oyunçu adətən belə gediş etmir.

Qrupun ortasındakı boş nöqtə "göz" nümunəsidir. Göz eyni rəngli daşlarla ortoqonal şəkildə əhatə olunmuş istənilən boş nöqtədir və rəqib üçün onu ələ keçirmək adətən çətindir. Lakin gözləri ələ keçirmək mümkünsüz deyil: rəqib əvvəlcə ətrafdakı 12 nöqtəni tutarsa, 8 daşdan ibarət qrup ələ keçirilə bilər. Bundan sonra qrup müdafiəsiz qalır — sahibi qrupun ortasına daş qoyarsa, 9 daşdan ibarət qrupun heç bir azadlığı qalmadığı üçün dərhal ələ keçirilər. Rəqibin ortasına daş qoymasının qanuni olduğu yeganə hal budur, çünki bu gediş qrupun son azadlığını aradan qaldırır və qrup ələ keçirilir. Yenicə qoyulan daş isə 4 azadlıqla əhatə olunmuş vəziyyətdə qalır.

Bundan Go müdafiəsinin əsas prinsipi yaranır: iki gözə sahib olan istənilən qrup təhlükəsizdir və heç vaxt ələ keçirilə bilməz. Bunu bir qədər düşündükdən sonra anlamaq asandır — qrupu ələ keçirmək üçün bütün azadlıqlar aradan qaldırılmalıdır və deməli, hər iki göz tutulmalıdır. Lakin gözlərdən hər hansı birinə qoyulan daş dərhal ələ keçiriləcəyindən, hər iki gözü tutmaq mümkün deyil. Q.E.D.

Nəticə olaraq, gözlər faydalıdır və iki gözü olan qrup toxunulmazdır.

Digər terminlər

"Ko" mövqenin sonsuz sayda təkrarlana bildiyi lokal vəziyyətdir. Adətən bu, bir oyunçunun daşı ələ keçirməsi və digər oyunçunun həmin daşı geri qaytararaq birinci oyunçunun daşını yenidən ələ keçirməsi kimi sadə vəziyyətdir. Qeyd edək ki, yuxarıdakı üçüncü qaydaya görə oyunçu mövqeni əvvəlki vəziyyətinə qaytaracaq daşı dərhal oynaya bilməz. Ko vəziyyətini dəyişmək üçün ən azı bir daş başqa yerdə oynanmalıdır; əks halda taxtanın əvvəlki ümumi mövqeyi təkrarlanmış olar.

"Seki" başqa bir lokal vəziyyətdir. Bu termin heç bir oyunçunun oynamağa cəsarət etmədiyi sahəyə aiddir, çünki orada oynamaq rəqibə ərazi və ya daş ələ keçirməyə imkan verərdi.

"Sente"yə sahib olmaq rəqibi cavab gedişi etməyə məcbur edəcək bir gediş etmək imkanına malik olmaqdır. Sente sahibi oyunçu həmin gedişi etdikdə rəqib gözlənilən şəkildə cavab vermək əvəzinə daha böyük təhlükə yaradan başqa gediş edərsə, deyilir ki, rəqib "Sente-ni ələ keçirib".

Yalnız bir azadlığı qalan və yaxın zamanda ələ keçirilmək təhlükəsi altında olan daşlar qrupunun "Atari" vəziyyətində olduğu deyilir.

"Dame" nöqtəsi ərazilər arasında yerləşən boş nöqtədir. Dame nöqtəsi olduqda heç bir oyunçu üstünlük qazanmır. Dame nöqtələri oyunun sonuna qədər boş saxlanılır və hesablamada nəzərə alınmır.

Başlanğıc

Go sadə və effektiv handikap sistemindən istifadə edir. Daha zəif oyunçu həmişə qara ilə oynayır, lakin handikapın ölçüsünə uyğun sayda daşı oyun başlamazdan əvvəl taxtaya yerləşdirir. Taxtada kvadrat şəklində işarələnmiş doqquz vurğulanmış kəsişmə nöqtəsi var; bunlara "ulduz" nöqtələri deyilir. Lazım olan sayda daş ulduz nöqtələrinə belə yerləşdirilir:

• 1 daşlıq handikap — künc ulduz nöqtələrindən birinə
• 2 daşlıq handikap — qarşı-qarşıya olan künc ulduz nöqtələrinə
• 3 və 4 daşlıq handikap — 3 və ya 4 künc ulduz nöqtəsinə
• 5 daşlıq handikap — 4 künc + 1 yan ulduz nöqtəsi
• 6 daşlıq handikap — 4 künc + qarşı-qarşıya olan 2 yan ulduz nöqtəsi
• 7 və 8 daşlıq handikap — 4 künc + 3 və ya 4 yan ulduz nöqtəsi
• 9 daşlıq handikap — bütün 9 ulduz nöqtəsi

Go oyununa başlamaq həm çox vacib, həm də bunu yaxşı bacarmaq baxımından çox çətindir. Oyunçular daşları ərazi mühasirəsinin əsasını yaradacaq qədər aralı, hücuma məruz qaldıqda qruplara birləşdirilə biləcək qədər yaxın yerləşdirməyə çalışırlar. İlk daşlar adətən künclərə qoyulur — künclər ərazi ələ keçirmək üçün ən asan yerlərdir, çünki onları yalnız iki tərəfdən əhatə etmək lazımdır. Yaxşı oyunçular əvvəlcə daşları taxta boyunca təsadüfi görünəcək şəkildə yerləşdirirlər, amma əslində müəyyən ərazilərə iddialarını bildirirlər. Bu ilkin mərhələdən sonra mübahisəli sahələrdə lokal atışmalar və daha böyük döyüşlər başlayır. Oyunçular ümumi müharibə mənzərəsini nəzərdən qaçırmadan bütün kiçik qarşıdurmaları anlamalı və idarə etməlidirlər.

Oyunun sonu

Nəhayət, oyunçular bütün ərazilər tutulduğu və bütün lokal döyüşlər sona çatdığı üçün daha heç bir daş oynana bilməyəcəyinə razılaşırlar. Hər iki oyunçu bununla razılaşana qədər oyun davam edir. Bu məqamda qalib və qələbə fərqi müəyyən edilir.

Bu, ərazi xallarının cəmi ilə ələ keçirilmiş əsir daşların sayını müqayisə etməklə hesablanır. Ümumi nəticələr vacib deyil — ölçülən onların arasındakı fərqdir. Hesablamanı asanlaşdırmaq üçün adətən aşağıdakı qaydadan istifadə olunur:

• Əvvəlcə bütün Dame nöqtələri doldurulur — oyunçular bu neytral sahələrdəki bütün nöqtələr dolana qədər növbə ilə daş oynamağa davam edirlər. Bunlar adətən oyunun son gedişləri sayılır; bütün Dame nöqtələri doldurulmayana qədər oyun bitmiş hesab edilmir.
• Ölü daşlar (rəqibin ərazisində yerləşən daşlar) əsir sayılır və buna görə də indi taxtadan çıxarılaraq hər bir oyunçunun tutduğu daşların yığınına əlavə edilir.
• Hesablamanı asanlaşdırmaq üçün bundan sonra hər bir qara əsir lövhədə qara ərazinin üzərinə, ağ əsirlər isə ağ ərazinin daxilinə yerləşdirilir. Məntiq sadədir: hər əsir 1 xal sayılır. Daşı lövhəyə yerləşdirməklə bu xal itirilir, lakin bunun əvəzi rəqibin ərazisinin 1 xal azalması ilə ödənir. Beləliklə, ümumi fərq dəyişmir.
• Hesablama prosesini daha da asanlaşdırmaq üçün lövhədəki daşlar indi ərazilər daha səliqəli formalar alsın deyə yer dəyişdirilir. Bu zaman oyunçular sahib olduqları ərazinin miqdarını dəyişməməyə diqqət edirlər. Beləliklə, hərəkət etdirilən qara daş bir ərazi xalını üzə çıxarır, lakin bunun əvəzinə başqa bir qara ərazi xalı örtülür. Mümkün olduqda ərazilər düzbucaqlı formalara salınır, böyük ərazilər isə çox vaxt onluq vahidlərdən ibarət sahələrə yenidən qurulur.
• Lövhə və əsirlər bu şəkildə qaydaya salındıqdan sonra qalib və qələbə fərqi sadələşdirilmiş ərazilərin hesablanması ilə tez müəyyən edilə bilər.

İlk gedişi etdiyi üçün qaraların cüzi üstünlüyə malik olduğu ümumiyyətlə qəbul edildiyindən, handikapsız oyunlarda qalib çox vaxt oyunçuların növbə ilə qara oynadığı iki oyunun nəticəsi əsasında müəyyənləşdirilir. Qalibi müəyyən etmək üçün hər iki oyun başa çatdıqdan sonra qələbə fərqləri toplanır.

Bu balanssızlığı aradan qaldırmağın müasir dövrdə yaranmış alternativ üsulu isə hər oyunda ağlara əlavə 6,5 xal verməkdir.

Oyuna qayıt