Luật chơi Cờ vây

Dụng cụ và mục tiêu

Quân cờ vây là những quân đen và trắng hình thấu kính, gọi là quân cờ. Bàn cờ vây có thể là loại bàn phẳng hoặc loại truyền thống đặt trên sàn với chân đỡ (goban). Dù là loại nào, bàn cờ cũng chỉ đơn giản là một lưới gồm 19 x 19 đường kẻ, với các quân cờ được đặt lên những giao điểm. Để chơi các ván ngắn hơn và dành cho người mới bắt đầu, bàn 13 x 13 và 9 x 9 thường được sử dụng.

Cờ vây là trò chơi chiếm lãnh thổ – mục tiêu chính là bao vây càng nhiều lãnh thổ càng tốt. Trong quá trình đó, quân của đối phương có thể bị bắt, và người chiến thắng là người có tổng lãnh thổ cùng số quân bắt được nhiều hơn khi ván cờ kết thúc.

Các khái niệm cơ bản

Hai thuật ngữ quan trọng nhất cần hiểu là “nhóm quân” và “khí”.

Một nhóm quân là tập hợp bất kỳ các quân cùng màu được nối với nhau theo chiều ngang hoặc dọc. Vì vậy, ba quân nằm liền nhau trên một đường tạo thành một nhóm, bởi mỗi quân đều nằm cạnh ít nhất một quân khác theo chiều ngang hoặc dọc. Tuy nhiên, hai quân chỉ chạm nhau theo đường chéo không được nối với nhau và chỉ tạo thành hai nhóm, mỗi nhóm một quân. Nếu đặt thêm một quân thứ ba sao cho nó nằm cạnh cả hai quân chéo đó, sẽ hình thành một nhóm ba quân. Các nhóm có thể rất lớn và phức tạp, nhưng nguyên tắc vẫn không đổi: nếu một quân nằm cạnh quân khác theo chiều ngang hoặc dọc thì cả hai thuộc cùng một nhóm.

Mỗi điểm trống nằm cạnh một nhóm quân theo chiều ngang hoặc dọc được gọi là một khí của nhóm đó. Vì vậy, một quân đơn độc ở giữa bàn có 4 khí, mỗi khí ở một trong 4 hướng. Một nhóm 3 quân nằm thành hàng ở mép bàn có 5 khí – 1 ở mỗi đầu và 3 hướng vào giữa bàn. Một quân đơn độc ở góc bàn chỉ có 2 khí. Một nhóm 8 quân xếp thành hình vuông và đứng riêng có 13 khí – 12 khí bên ngoài và 1 khí ở giữa.

Mỗi quân do đối phương đặt cạnh một nhóm sẽ làm giảm số khí của nhóm đi 1. Vì vậy, một quân có quân đối phương ở phía bắc, phía nam và phía đông chỉ còn 1 khí.

Luật cờ vây

Cờ vây không chỉ đẹp mắt; bản thân trò chơi cũng có vẻ đẹp thẩm mỹ nhờ sự đơn giản. Về cơ bản, trò chơi chỉ có 3 luật:

• Bắt đầu với quân đen, mỗi người lần lượt đặt một quân lên bàn cờ.
• Khi một quân được đặt xuống khiến một nhóm quân đối phương không còn khí, nhóm đó bị bắt.
• Người chơi không được đặt quân vào vị trí khiến một thế cờ trước đó bị lặp lại.

Vì vậy, một quân đơn độc sẽ bị bắt nếu đối phương đặt bốn quân vào bốn điểm ngang và dọc xung quanh nó. Tương tự, một nhóm 2 quân ở mép bàn sẽ bị bắt bởi 4 quân đối phương.

Mắt – chìa khóa của cờ vây

Một điểm quan trọng cần nhận ra là nhóm 8 quân xếp thành hình vuông rất khó bị bắt, bởi nếu đối phương đặt một quân vào giữa nhóm thì trong hầu hết trường hợp, quân đó sẽ lập tức bị nhóm xung quanh bắt. Vì vậy, thông thường không ai thực hiện nước đi như thế.

Điểm trống ở giữa nhóm là một ví dụ về “mắt”. Mắt là một điểm trống được các quân cùng màu bao quanh theo chiều ngang hoặc dọc – vốn luôn khó bị đối phương bắt. Tuy nhiên, mắt không phải không thể bị chiếm: nhóm 8 quân có thể bị bắt nếu đối phương chiếm trước 12 điểm xung quanh. Sau đó, nhóm 8 quân trở nên dễ bị tổn thương – nếu người sở hữu nhóm đặt quân vào giữa, nhóm 9 quân sẽ lập tức bị bắt vì không còn khí nào. Đây là tình huống duy nhất đối phương được phép đặt quân vào giữa: nước đi đó loại bỏ khí cuối cùng của nhóm và bắt nhóm. Quân vừa đặt sẽ còn 4 khí bao quanh.

Từ đó suy ra yếu tố then chốt trong phòng thủ cờ vây: bất kỳ nhóm nào có hai mắt đều an toàn và không thể bị bắt. Điều này khá dễ hiểu: để bắt nhóm, phải loại bỏ toàn bộ khí, nghĩa là cả hai mắt đều phải bị chiếm. Nhưng vì quân đặt vào một trong hai mắt sẽ lập tức bị bắt, nên không thể chiếm cả hai mắt. QED.

Tóm lại, mắt rất hữu ích, và một nhóm có 2 mắt là bất khả xâm phạm.

Các thuật ngữ khác

“Ko” là một tình huống cục bộ trong đó một thế cờ có thể lặp lại vô hạn. Thông thường, đây là tình huống một người bắt một quân, rồi người kia có thể đặt quân trở lại vị trí vừa bị bắt và bắt lại quân đầu tiên. Tuy nhiên, theo luật thứ ba ở trên, người chơi không được lập tức đặt quân để khôi phục thế cờ trước đó. Phải có ít nhất một quân được đặt ở nơi khác trước khi người chơi có thể đảo ngược tình huống Ko; nếu không, toàn bộ thế cờ trước đó sẽ bị lặp lại.

“Seki” là một tình huống cục bộ khác. Thuật ngữ này chỉ một khu vực mà cả hai người chơi đều không dám đặt quân, vì làm vậy sẽ khiến đối phương chiếm được lãnh thổ hoặc bắt quân.

Có “Sente” nghĩa là đang ở thế có thể thực hiện một nước đi buộc đối phương phải đáp trả. Nếu người chơi đang có sente thực hiện nước đi đó, nhưng đối phương thay vì đáp trả như dự đoán lại đi một nước khác tạo ra mối đe dọa lớn hơn, thì đối phương được xem là đã “giành sente”.

Bất kỳ nhóm quân nào đang đứng trước nguy cơ bị bắt ngay lập tức, tức chỉ còn một khí, được gọi là đang bị “Atari”.

Điểm “dame” là một điểm trống nằm giữa các lãnh thổ. Khi có điểm dame, không người chơi nào được lợi từ đó. Các điểm dame được bỏ trống cho đến cuối ván và không được tính điểm.

Bắt đầu ván cờ

Cờ vây có một cơ chế chấp quân đơn giản và hiệu quả. Người chơi yếu hơn luôn đi quân đen, đồng thời đặt trước một số quân lên bàn tùy theo mức chấp. Trên bàn có 9 giao điểm được đánh dấu nổi bật theo hình vuông, gọi là các điểm sao. Số quân chấp cần thiết được đặt lên các điểm sao như sau:

• Chấp 1 quân – một điểm sao ở góc
• Chấp 2 quân – hai điểm sao ở hai góc đối diện
• Chấp 3 và 4 quân – 3 hoặc 4 điểm sao ở góc
• Chấp 5 quân – 4 điểm sao ở góc + 1 điểm sao bên cạnh
• Chấp 6 quân – 4 điểm sao ở góc + 2 điểm sao đối diện nhau ở cạnh
• Chấp 7 và 8 quân – 4 điểm sao ở góc + 3 hoặc 4 điểm sao ở cạnh
• Chấp 9 quân – cả 9 điểm sao

Khai cuộc trong cờ vây vừa rất quan trọng vừa cực kỳ khó chơi tốt. Người chơi cố gắng đặt các quân đủ xa nhau để bắt đầu bao vây lãnh thổ, nhưng cũng đủ gần để có thể nối thành nhóm nếu bị tấn công. Các quân khai cuộc thường được đặt gần các góc – góc là nơi dễ chiếm lãnh thổ nhất vì chỉ cần bao vây ở hai phía. Người chơi giỏi sẽ bắt đầu bằng cách đặt quân tưởng như ngẫu nhiên trên bàn, nhưng thực ra họ đang xác lập quyền kiểm soát những khu vực nhất định. Sau giai đoạn đầu này, các cuộc giao tranh cục bộ và trận chiến lớn hơn sẽ diễn ra ở những khu vực tranh chấp. Người chơi phải hiểu và xử lý được mọi xung đột nhỏ mà không bao giờ để chúng làm sao nhãng bức tranh toàn cảnh của cuộc chiến.

Kết thúc ván cờ

Cuối cùng, hai người chơi đồng ý rằng không thể đặt thêm quân nào nữa vì mọi lãnh thổ đã được xác lập và các cuộc giao tranh cục bộ đã đi đến hồi kết. Ván cờ tiếp tục cho đến khi cả hai cùng đồng ý như vậy. Lúc này, người thắng và cách biệt chiến thắng sẽ được xác định.

Về cơ bản, việc này được thực hiện bằng cách so sánh tổng số điểm lãnh thổ với số quân tù binh đã bắt được. Tổng điểm không quan trọng – điều được tính là chênh lệch giữa hai bên. Theo thông lệ, người chơi thực hiện các bước sau để việc đếm điểm dễ dàng hơn:

• Trước tiên, lấp tất cả các điểm dame – hai người tiếp tục lần lượt đặt quân vào những khu vực trung lập này cho đến khi tất cả được lấp đầy. Đây thường được xem là những nước đi cuối cùng của ván cờ; ván cờ chỉ kết thúc sau khi mọi điểm dame đã được lấp.
• Bất kỳ quân chết nào (quân nằm trong lãnh thổ của đối phương) đều được xem là quân bắt và vì vậy được lấy khỏi bàn cờ, đưa vào nhóm quân đã bắt của mỗi người chơi.
• Để đơn giản hóa việc tính điểm, tiếp theo mỗi quân bắt màu đen được đặt lại lên bàn cờ trong lãnh thổ đen, còn các quân bắt màu trắng được đặt trong lãnh thổ trắng. Cách tính rất đơn giản: mỗi quân bắt được tính 1 điểm, nên khi đặt chúng lên bàn cờ thì điểm này bị mất, nhưng được bù lại vì đối phương mất 1 điểm lãnh thổ. Nhìn chung, chênh lệch vẫn không thay đổi.
• Để tiếp tục tạo thuận lợi cho việc tính điểm, các quân trên bàn cờ giờ được di chuyển để các lãnh thổ tạo thành những hình dạng gọn gàng hơn. Khi làm vậy, người chơi chỉ cần đảm bảo không thay đổi diện tích lãnh thổ của mỗi bên. Vì thế, mỗi quân đen được di chuyển sẽ để lộ một điểm lãnh thổ, nhưng một điểm lãnh thổ đen khác được che lại để bù trừ. Khi có thể, lãnh thổ được sắp xếp thành các hình chữ nhật, và những lãnh thổ lớn thường được định hình lại thành các khu vực có diện tích là bội số của mười.
• Sau khi bàn cờ và các quân bắt được sắp xếp lại theo cách này, người thắng và mức chênh lệch chiến thắng có thể nhanh chóng được xác định bằng cách đếm các lãnh thổ đã được đơn giản hóa.

Vì nhìn chung người ta công nhận rằng bên đen có một chút lợi thế nhờ được đi trước, các ván không có quân chấp thường được quyết định bằng thể thức đấu hai ván, trong đó người chơi lần lượt cầm quân đen. Mức chênh lệch chiến thắng của cả hai ván sẽ được cộng lại sau khi hoàn tất để xác định người thắng.

Một phương pháp khác được phát triển trong thời hiện đại để xử lý sự mất cân bằng này là cộng thêm 6,5 điểm cho bên trắng trong mỗi ván.

Quay lại trò chơi