قوانین گو

تجهیزات و هدف

مهره‌های گو، سنگ‌های سیاه و سفیدِ عدسی‌شکلی هستند. صفحهٔ گو می‌تواند صفحه‌ای تخت روی میز یا شکل سنتی‌تر آن، یعنی صفحه‌ای پایه‌دار برای قرار گرفتن روی زمین (گوبان)، باشد. در هر صورت، صفحه فقط شبکه‌ای از ۱۹ × ۱۹ خط است و سنگ‌ها روی تقاطع این خطوط قرار می‌گیرند. برای بازی‌های کوتاه‌تر و بازیکنان مبتدی، صفحه‌های ۱۳ × ۱۳ و ۹ × ۹ نیز معمولاً استفاده می‌شوند.

گو بازیِ تصاحب قلمرو است؛ هدف اصلی، محاصره کردن بیشترین قلمرو ممکن است. در این فرایند، سنگ‌های حریف ممکن است گرفته شوند و برنده بازیکنی است که در پایان، بیشترین مقدار قلمرو و سنگ‌های گرفته‌شده را داشته باشد.

تعریف‌های پایه

مهم‌ترین اصطلاحاتی که باید فهمید، «گروه» و «آزادی» هستند.

گروهی از سنگ‌ها هر مجموعه‌ای از سنگ‌های هم‌رنگ است که به‌صورت عمودی یا افقی به هم متصل باشند. بنابراین، سه سنگ پشت سر هم روی یک خط، یک گروه تشکیل می‌دهند، چون هر سنگ از چهار جهت اصلی دست‌کم کنار یک سنگ دیگر قرار دارد. اما دو سنگی که فقط به‌صورت مورب کنار هم هستند، هیچ اتصالی با هم ندارند و در واقع دو گروهِ یک‌سنگی محسوب می‌شوند. اگر سنگ سومی به‌گونه‌ای به آن دو سنگ مورب اضافه شود که کنار هر دو قرار بگیرد، گروهی سه‌سنگی شکل می‌گیرد. گروه‌ها می‌توانند بسیار بزرگ و پیچیده باشند، اما اصل همان است: اگر سنگی از چهار جهت اصلی کنار سنگ دیگری باشد، هر دو سنگ بخشی از یک گروه‌اند.

هر نقطهٔ خالی که از چهار جهت اصلی کنار یک گروه سنگ باشد، «آزادی» آن گروه نامیده می‌شود. بنابراین، یک سنگ تنها در وسط صفحه ۴ آزادی دارد؛ یکی در هر یک از چهار جهت. یک گروه سه‌سنگیِ خطی که به‌تنهایی در لبهٔ صفحه باشد، ۵ آزادی دارد: یکی در هر انتها و سه آزادی رو به مرکز صفحه. یک سنگ تنها در گوشهٔ صفحه فقط ۲ آزادی دارد. همچنین گروهی هشت‌سنگی که به شکل مربع و جدا از سایر سنگ‌ها قرار گرفته باشد، ۱۳ آزادی دارد: ۱۲ آزادی در اطراف و یکی در مرکز.

هر سنگی که حریف کنار یک گروه بگذارد، تعداد آزادی‌های آن گروه را یک واحد کاهش می‌دهد. بنابراین، سنگی تنها که سنگ‌های حریف در شمال، جنوب و شرق آن باشند، فقط ۱ آزادی دارد.

قوانین گو

گو نه‌تنها از نظر ظاهری دل‌نشین است، بلکه خود بازی نیز در سادگی‌اش زیبایی چشمگیری دارد. در اصل، بازی فقط ۳ قانون دارد:

• با سیاه شروع می‌شود و بازیکنان به نوبت یک سنگ روی صفحه می‌گذارند.
• هرگاه سنگی طوری گذاشته شود که گروهی از سنگ‌های حریف دیگر هیچ آزادی نداشته باشد، آن گروه گرفته می‌شود.
• بازیکن نمی‌تواند سنگی را در موقعیتی بگذارد که باعث تکرار یک وضعیت قبلی شود.

بنابراین، یک سنگ تنها زمانی گرفته می‌شود که حریف چهار سنگ را در چهار نقطهٔ عمود بر اطراف آن قرار دهد. همچنین گروهی دو‌سنگی در لبهٔ صفحه، با ۴ سنگ دشمن گرفته می‌شود.

چشم‌ها؛ کلید بازی گو

نکتهٔ مهم این است که گرفتن گروهی هشت‌سنگی با آرایش مربع دشوار است؛ زیرا اگر حریف سنگی در مرکز گروه بگذارد، آن سنگ در بیشتر شرایط بلافاصله توسط گروه اطراف گرفته می‌شود. در نتیجه، هیچ بازیکنی معمولاً چنین حرکتی نمی‌کند.

نقطهٔ خالی در مرکز گروه نمونه‌ای از یک «چشم» است. چشم هر نقطهٔ خالی‌ای است که از چهار جهت اصلی با مهره‌هایی هم‌رنگ احاطه شده باشد و گرفتن آن برای حریف همیشه دشوار است. بااین‌حال، گرفتن چشم‌ها غیرممکن نیست: حریف می‌تواند گروه هشت‌سنگی را پس از اشغال ۱۲ نقطهٔ اطراف آن بگیرد. پس از این کار، گروه هشت‌سنگی آسیب‌پذیر می‌شود؛ اگر صاحب گروه در مرکز آن بازی کند، گروه ۹‌سنگی بلافاصله گرفته خواهد شد، زیرا دیگر هیچ آزادی‌ای ندارد. این تنها شرایطی است که حریف می‌تواند به‌طور قانونی در مرکز بازی کند، چون با این کار آخرین آزادی گروه از بین می‌رود و گروه گرفته می‌شود. سنگی که تازه گذاشته شده، با ۴ آزادی احاطه خواهد بود.

از این نکته، اصل مهم دفاع در گو به دست می‌آید: هر گروهی که دو چشم داشته باشد، امن است و هرگز نمی‌توان آن را گرفت. با کمی دقت می‌توان این موضوع را فهمید: برای گرفتن گروه باید همهٔ آزادی‌های آن از بین برود، پس هر دو چشم باید اشغال شوند. اما چون سنگی که در هر یک از چشم‌ها گذاشته شود بلافاصله گرفته می‌شود، اشغال هم‌زمان هر دو چشم غیرممکن است. قاعده همین است.

در نتیجه، چشم‌ها مفیدند و گروهی که ۲ چشم داشته باشد، آسیب‌ناپذیر است.

اصطلاحات دیگر

«کو» موقعیتی محلی است که در آن یک وضعیت می‌تواند بی‌نهایت بار تکرار شود. معمولاً چنین وضعیتی زمانی رخ می‌دهد که یک بازیکن سنگی را بگیرد و بازیکن دیگر بتواند بلافاصله سنگی را در جای سنگ گرفته‌شده بگذارد و سنگ بازیکن اول را بگیرد. توجه کنید که طبق قانون سوم، بازیکن نمی‌تواند بلافاصله سنگی بگذارد و وضعیت را به شکل قبلی برگرداند. پیش از معکوس کردن وضعیت کو، باید دست‌کم یک سنگ در نقطه‌ای دیگر گذاشته شود؛ در غیر این صورت، وضعیت کلی قبلی صفحه تکرار خواهد شد.

«سکی» موقعیتی محلی دیگر است. این اصطلاح به ناحیه‌ای گفته می‌شود که هیچ‌یک از بازیکنان جرئت بازی در آن را ندارد، زیرا چنین حرکتی باعث می‌شود حریف قلمرو یا سنگ‌هایی را بگیرد.

داشتن «سنتِه» یعنی در موقعیتی بودن که بتوان حرکتی انجام داد و حریف را مجبور به واکنش متقابل کرد. اگر بازیکنی که سنتِه دارد حرکت موردنظر را انجام دهد و حریف، به‌جای پاسخ پیش‌بینی‌شده، حرکتی متفاوت با تهدیدی حتی بزرگ‌تر انجام دهد، گفته می‌شود حریف «سنتِه را به دست گرفته» است.

هر گروه سنگی که در معرض خطر قریب‌الوقوع گرفته شدن باشد، یعنی فقط یک آزادی برایش باقی مانده باشد، در وضعیت «آتاری» قرار دارد.

نقطهٔ «دِیم» نقطه‌ای خالی میان قلمروهاست. وجود نقطهٔ دیم هیچ سودی برای هیچ‌یک از بازیکنان ندارد. نقاط دیم تا پایان بازی خالی می‌مانند و سپس هنگام امتیازشماری نادیده گرفته می‌شوند.

شروع بازی

گو از شیوه‌ای ساده و مؤثر برای دادن امتیاز جبرانی استفاده می‌کند. بازیکن ضعیف‌تر همیشه با سیاه بازی می‌کند و پیش از شروع بازی، بر اساس میزان امتیاز جبرانی، تعدادی سنگ روی صفحه می‌گذارد. روی صفحه ۹ تقاطع مشخص‌شده به شکل مربع وجود دارد که «نقطهٔ ستاره» نامیده می‌شوند. تعداد لازم سنگ‌ها به روش زیر روی نقاط ستاره قرار می‌گیرند:

• امتیاز جبرانی ۱ سنگی - روی یک نقطهٔ ستارهٔ گوشه
• امتیاز جبرانی ۲ سنگی - روی نقاط ستارهٔ گوشه‌های مقابل
• امتیاز جبرانی ۳ و ۴ سنگی - روی ۳ یا ۴ نقطهٔ ستارهٔ گوشه‌ها
• امتیاز جبرانی ۵ سنگی - ۴ گوشه + ۱ نقطهٔ ستارهٔ کناری
• امتیاز جبرانی ۶ سنگی - ۴ گوشه + ۲ نقطهٔ ستارهٔ کناریِ مقابل
• امتیاز جبرانی ۷ و ۸ سنگی - ۴ گوشه + ۳ یا ۴ نقطهٔ ستارهٔ کناری
• امتیاز جبرانی ۹ سنگی - هر ۹ نقطهٔ ستاره

شروع بازی در گو هم بسیار مهم است و هم انجام درست آن دشوار. بازیکنان تلاش می‌کنند سنگ‌ها را آن‌قدر دور از هم بگذارند که آغاز محاصرهٔ قلمرو را شکل دهند، اما آن‌قدر نزدیک باشند که در صورت حمله بتوان آن‌ها را به گروه‌هایی متصل کرد. سنگ‌های آغازین معمولاً نزدیک گوشه‌ها گذاشته می‌شوند؛ زیرا گوشه‌ها ساده‌ترین مکان‌ها برای تصاحب قلمرو هستند و فقط باید از دو طرف محاصره شوند. بازیکنان خوب کار را با قرار دادن سنگ‌ها در نقاطی ظاهراً تصادفی روی صفحه آغاز می‌کنند، اما در واقع ادعای مالکیت نواحی خاصی را مطرح می‌کنند. پس از این مرحلهٔ اولیه، درگیری‌های محلی و نبردهای بزرگ‌تر در مناطق مورد مناقشه شکل می‌گیرند. بازیکنان باید بتوانند همهٔ درگیری‌های کوچک‌تر را درک و مدیریت کنند، بی‌آنکه هرگز تصویر کلی جنگ را از یاد ببرند.

پایان بازی

سرانجام، بازیکنان توافق می‌کنند که دیگر نمی‌توان سنگی گذاشت، زیرا همهٔ قلمروها تصاحب شده و همهٔ نبردهای محلی به پایان رسیده‌اند. بازی تا زمانی ادامه می‌یابد که هر دو بازیکن با این موضوع موافق باشند. در این مرحله، برنده و میزان پیروزی مشخص می‌شود.

این کار در مجموع با مقایسهٔ حاصل جمع تعداد نقاط قلمرو و تعداد اسیران گرفته‌شده انجام می‌شود. مجموع امتیازها مهم نیست؛ چیزی که سنجیده می‌شود تفاوت میان آن‌هاست. برای ساده‌تر شدن شمارش، معمولاً این کار طبق فرایند زیر انجام می‌شود:

• ابتدا همهٔ نقاط دِیم پر می‌شوند؛ بازیکنان به نوبت سنگ‌های خود را در این نواحی خنثی می‌گذارند تا همهٔ آن‌ها پر شوند. این حرکات معمولاً آخرین حرکت‌های بازی به شمار می‌آیند؛ بازی فقط زمانی تمام‌شده محسوب می‌شود که همهٔ نقاط دِیم پر شده باشند.
• هر سنگ مرده‌ای (سنگ‌هایی که در قلمرو حریف قرار دارند) اسیر محسوب می‌شود؛ بنابراین اکنون از صفحه برداشته شده و در میان سنگ‌های اسیرشدهٔ هر بازیکن قرار می‌گیرد.
• برای ساده‌تر شدن شمارش، در مرحلهٔ بعد هر سنگ اسیرِ سیاه دوباره در قلمرو سیاه و سنگ‌های اسیرِ سفید در قلمرو سفید روی صفحه قرار می‌گیرند. منطق کار ساده است: هر اسیر یک امتیاز محسوب می‌شود؛ پس با گذاشتن آن روی صفحه، این امتیاز از دست می‌رود، اما در عوض حریف یک امتیاز از قلمرو خود را از دست می‌دهد. در مجموع، تفاوت امتیازها تغییری نمی‌کند.
• برای آسان‌تر شدن شمارش، سنگ‌های روی صفحه اکنون جابه‌جا می‌شوند تا قلمروها شکل منظم‌تری پیدا کنند. بازیکنان هنگام این کار فقط باید مراقب باشند مقدار قلمروهای در اختیارشان تغییر نکند. بنابراین با جابه‌جایی هر سنگ سیاه، یک خانه از قلمرو آشکار می‌شود، اما برای جبران، خانه‌ای دیگر از قلمرو سیاه پوشانده می‌شود. در صورت امکان، قلمروها به شکل مستطیل درمی‌آیند و اغلب قلمروهای بزرگ‌تر به ناحیه‌هایی با مساحت مضرب ده تبدیل می‌شوند.
• پس از آنکه صفحه و سنگ‌های اسیرشده به این شکل سامان داده شدند، می‌توان با شمارش قلمروهای ساده‌شده، برنده و اختلاف امتیاز را به‌سرعت مشخص کرد.

از آنجا که معمولاً پذیرفته شده است سیاه به‌دلیل آغاز بازی اندکی برتری دارد، بازی‌های بدون امتیاز کمکی اغلب به‌صورت بهترین نتیجه از دو بازی برگزار می‌شوند و بازیکنان به‌نوبت با مهرهٔ سیاه بازی می‌کنند. پس از پایان هر دو بازی، اختلاف امتیازها با هم جمع می‌شود تا برنده مشخص شود.

روش دیگری که در دوران مدرن برای جبران این نابرابری شکل گرفت، اعطای ۶٫۵ امتیاز اضافی در هر بازی به سفید است.

بازگشت به بازی